ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ISO21127:2006 Ή CIDOC CRM

Το Εννοιολογικό Πρότυπο Αναφοράς CIDOC (CRM) είναι μια επίσημη οντολογία που προορίζεται για τη διευκόλυνση της συνένωσης, της διαμεσολάβησης και της ανταλλαγής ετερογενούς πληροφορίας για την πολιτιστική κληρονομιά. Ο στόχος του είναι να προσφέρει τους σημασιολογικούς ορισμούς και τις διευκρινήσεις που απαιτούνται για να μετασχηματίσουν τις ανόμοιες, εντοπισμένες πηγές πληροφοριών σε έναν συνεκτικό παγκόσμιο τόπο, είτε εντός ενός ιδρύματος, ενδοδίκτυο (intranet), είτε στο διαδίκτυο. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτό, το CRM υιοθετεί μια υπέρ-θεσμική προοπτική που απομακρύνεται από οποιοδήποτε ιδιαίτερο τοπικό πλαίσιο. Αυτή η απομάκρυνση προέρχεται από την ελλοχεύουσα σημασιολογία των σχημάτων βάσεων δεδομένων και των αρχειακών δομών που χαρακτηρίζουν τη μουσειακή τεκμηρίωση καθώς και την τεκμηρίωση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Το CRM είναι μάλλον περιγραφικό παρά καθοριστικό/καθοδηγητικό: εξηγεί τη λογική αυτού που στην ουσία τεκμηριώνουν τα ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς και δεν τους λέει τι είναι αυτό που πρέπει να τεκμηριώσουν. Πιστεύουμε ότι αυτό είναι το κλειδί που θα διευκολύνει τη σημασιολογική διαλειτουργικότητα.

Η εργασία για το CRM ξεκίνησε το 1996 όταν η ICS-FORTH προσκάλεσε την Ομάδα Εργασίας για τα Πρότυπα Τεκμηρίωσης του CIDOC, υπό την προεδρία των Pat Reed και Nick Crofts, σε ένα σεμινάριο στο Ηράκλειο Κρήτης για να συζητήσουν πώς ένα κοινό πρότυπο δεδομένων θα μπορούσε να εξασφαλίσει τη διαλειτουργικότητα των μουσειακών δεδομένων, και παράλληλα να λαμβάνει υπόψη την εξαιρετική ποικιλομορφία και εξειδίκευση. Το σεμινάριο αυτό αποτέλεσε την έναρξη ενός δεκαετούς έργου ανάπτυξης από μια διεπιστημονική ομάδα ειδικών που προέρχονταν από ειδικότητες όπως πληροφορική, αρχαιολογία, μουσειολογία, ιστορία τέχνης, φυσική ιστορία, βιβλιοθηκονομία, φυσική και φιλοσοφία. Η προσέγγιση ήταν «από κάτω προς τα επάνω» στοχεύοντας στην αντίστροφη μηχανική και στη συνένωση του κοινού νοήματος όλο και περισσότερων σχημάτων βάσεων δεδομένων και δομών τεκμηρίωσης από όλες τις κατηγορίες μουσείων, αρχείων, και πιο πρόσφατα, βιβλιοθηκών.

Το πρώτο σχήμα που αναλύθηκε ήταν το Πρότυπο Διασύνδεσης Δεδομένων του CIDOC. Αυτό το σύνθετο πρότυπο που περιείχε περισσότερους από 400 πίνακες (Reed 1995) μειώθηκε με επιτυχία σε μια οντολογία με 50 περίπου τάξεις και 60 ιδιότητες με πολύ ευρύτερη δυνατότητα εφαρμογής από το αρχικό σχήμα. Μέσα στα επόμενα χρόνια αναλύθηκαν και άλλα σχήματα προκειμένου να καλύψουν την πρακτική τεκμηρίωσης όλων των κατηγοριών μουσείων. Το CRM σήμερα περιλαμβάνει 80 τάξεις και 130 ιδιότητες και καλύπτει τα σημασιολογικά πεδία εκατοντάδων σχημάτων.

Σε αντίθεση με τις συνήθεις κοινές πεποιθήσεις, βρήκαμε ένα εντυπωσιακά σταθερό σύνολο βασικών εννοιών το οποίο μοιράζονται πολλές επιστήμές και κατηγορίες ιδρυμάτων. Αυτό το κοινό πεδίο καλύπτεται κάτω από μια χαώδη ποικιλία ειδικής ορολογίας. Η συνήθεια, η έλλειψη χρόνου και υπομονής καθώς και η σπανιότητα της διεπιστημονικής συνεργασίας μοιάζουν να βρίσκονται στη βάση της πίστης ότι υπάρχουν τεράστιες διαφορές σύλληψης, και όχι κάποια πραγματική απουσία κοινών εννοιών.

Οι έννοιες και οι σχέσεις από τις οποίες δομείται η οντολογία του CRM καταδεικνύουν ένα εντυπωσιακό επίπεδο σταθερότητας: όσο περισσότερα σχήματα αναλύσαμε τόσο λιγότερες αλλαγές ή προσθήκες χρειάστηκαν για να περιγράψουν νέες περιπτώσεις και εφαρμογές. Αυτή η εμπειρία έπεισε την Ομάδα Εργασίας σε μια συνάντηση στο Λονδίνο, το 1999, να ξεκινήσει τη διαδικασία τυποποίησης σε συνεργασία με το ISO. Ο Nick Croft έγινε ο μεσολαβητής με την Ομάδα Εργασίας του ISO (International Standards Organisation), την Ομάδα ISO/TC46/SC4/WG9. Το CIDOC- CRM έγινε ένα διεθνές πρότυπο, ISO21127:2006, το Σεπτέμβριο του 2006.

Στην Οττάβα, το 2000, το CIDOC ίδρυσε την Ομάδα Εργασίας Ειδικού Ενδιαφέροντος CIDOC-CRM, με επικεφαλής τον Martin Doerr. Ο στόχος αυτής της Ομάδας είναι να ανταποκριθεί στις συγκεκριμένες απαιτήσεις της διαδικασίας τυποποίησης και να εξασφαλίσει ευρεία αποδοχή για το πρότυπο, πέρα από το ICOM. Σε σχέση με το ISO, η Ομάδα CIDOC-CRM λειτουργεί ως μια ομάδα ειδικών εμπειρογνωμόνων και θα συνεχίσει να διατηρεί το ISO21127:2006 σε συνεργασία με την Ομάδα ISO/TC46/SC4/WG9.

Στην πρώτη ανάγνωση, το CRM μοιάζει παρόμοιο με ένα αντικειμενο-κεντρικό σχήμα βάσεων δεδομένων. Παρόλα αυτά, ως μια επίσημη οντολογία, αντιπροσωπεύει ένα υψηλότερο επίπεδο αφαίρεσης: μια απλοποιημένη αναπαράσταση του τρόπου με τον οποίο ειδικοί και απλοί άνθρωποι αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα, και ιδιαιτέρως την πραγματικότητα της πολιτιστικής κληρονομιάς, με όρους κατηγοριών (τάξεων) και σχέσεων (ιδιότητες). Πρόκειται για έναν κοινό τόπο κατανόησης μάλλον παρά για μια αυθαίρετη σύμβαση και ως τέτοια είναι επεκτάσιμη και απεριόριστη. Αυτό της δίνει την ιδιαίτερη δύναμη να συνθέτει πληροφορίες από διαφορετικά πεδία.

Η χρήση του CRM προϋποθέτει λίγη δουλειά. Τα υπάρχοντα σχήματα πρέπει να επαν-εκφραστούν, ή «χαρτογραφηθούν», από την άποψη των κατηγοριών και των ιδιοτήτων που περιέχονται στην οντολογία. Νέα σχήματα μπορούν επίσης να δημιουργηθούν από την αρχή, με τη χρήση των σχετικών στοιχείων. Μόλις γίνει αυτό, τα σημασιολογικά εμπόδια στη διαλειτουργικότητα τα οποία προκύπτουν από τις διάφορες μορφές αναπαράστασης απομακρύνονται και γίνεται εφικτό, με τη χρήση των κατάλληλων εργαλείων, να συγχωνευτούν, να συνδυαστούν και να δημιουργηθούν ερωτήματα περιεχομένου από ανόμοιες και ειδάλλως ασύμβατες πηγές.

Αυτό μπορεί να φαίνεται ως σκληρή δουλειά. Παρόλα αυτά όμως, άλλες προσεγγίσεις στη διαλειτουργικότητα δεν μπορούν να παρέχουν τίποτα που να πλησιάζει το επίπεδο εμβάθυνσης και τη δυνατότητα έκφρασης που απαιτούνται στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς – κατά την άποψή μας, δεν υπάρχει καμία άλλη βιώσιμη εναλλακτική σε μια κοινή οντολογία. Οι ειδικοί σε άλλα ιδρύματα και R&D έργα μοιάζουν να συμφωνούν – η υιοθέτηση του CRM αυξάνεται ταχύτατα. Η Ομάδα Εργασίας CIDOC-CRM εργάζεται αυτή τη στιγμή σε δύο μέτωπα: για την ενθάρρυνση της τεχνογνωσίας και της συνεργασίας με όσους κατασκευάζουν τέτοια εργαλεία από τη μια πλευρά, για την εμβάθυνση των στόχων της οντολογίας από την άλλη.

Πιστεύουμε ότι η μουσειακή πληροφορία μπορεί να αντιμετωπιστεί καλύτερα μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο των ιδρυμάτων μνήμης γενικότερα. Επομένως, εργαζόμαστε για την εναρμόνιση και τη συνένωση του CRM με άλλα σχετικά πρότυπα από συναφή επιστημονικά πεδία. Το 2001, πραγματοποιήθηκε μια μελέτη εναρμόνισης του προτύπου ΑΒC Harmony σε συνεργασία με τους Carl Lagoze και Jane Hunter. Το ΑΒC Harmony αναπτύχθηκε ανεξάρτητα από τις κοινότητες Ψηφιακών Βιβλιοθηκών και Πολυμέσων και αντιμετωπίστηκε ως πιθανός ανταγωνιστής του CRM. Η μελέτη εναρμόνισης εμπλούτισε το CRM με ενδιαφέρουσες αφαιρέσεις υλικών και άυλων πραγμάτων και απέδειξε την ύπαρξη μιας κοινής υποβόσκουσας σύλληψης.

Το 2003, ξεκινήσαμε μια πολύ αποδοτική συνεργασία με την Ομάδα Αναθεώρησης των Λειτουργικών Απαιτήσεων για τα Βιβλιογραφικά Αρχεία (Functional Requirements for Bibliographic Records – FRBR – Review Group), με επικεφαλής τον Patrick Le Boeuf, με στόχο την εναρμόνιση του προτύπου τους με το CRM. Το πρότυπο FRBR και το FRAD τα οποία διατηρούνται από τον Διεθνή Σύνδεσμο Ενώσεων Βιβλιοθηκών (IFLA) είναι πολύ σημαντικά πρότυπα για τις έννοιες των βιβλιοθηκών. Μια επαναδιατύπωση των FRBR και FRAD, ως μια οντολογία με το όνομα FRBR00 θα πρέπει να ολοκληρωθεί εντός του 2007. Αυτή η δουλειά αποδεικνύει ότι με μερικές, μικρές αλλά χρήσιμες αλλαγές, το CRM είναι αρκετά ισχυρό για να ενσωματώσει έννοιες του προτύπου FRBR ως ειδίκευση του CRM. Το FRBR00 παρουσιάζει μια σύλληψη της διανοητικής παραγωγής, συμπεριλαμβανομένων των τεχνών επιτέλεσης (performing arts), που είναι εξίσου ενδιαφέρουσα με αυτή των μουσείων και βιβλιοθηκών. Το FRBR00 είναι μια επίσημη δουλειά του IFLA και περιμένουμε την αποδοχή του προσεχώς.

Η συνεργασία μας με τον IFLA θα μπορούσε να αποτελέσει ένα καλό μοντέλο για τη μελλοντική ανάπτυξη του CRM. Μαζί, το CRM και το FRBR00 αποτελούν μια συνεκτική οντολογία. Παρόλα αυτά, υπάρχουν δύο διαφορετικές κοινότητες υπεύθυνες για τη διατήρηση και των δύο μερών. Αυτές οι κοινότητες εξασφαλίζουν ότι το κοινωνικό και διανοητικό περιεχόμενο αυτών των προτύπων προσαρμόζεται στη σύλληψή τους και λαμβάνει υπόψη τις μακροπρόθεσμες ανάγκες των ειδικών. Και οι δύο κοινότητες δεσμεύονται να αντιμετωπίσουν πιθανές ασυνέπειες μεταξύ των προτύπων τους σε μια ανοικτή και ισότιμη βάση.

Ελπίζουμε ότι αυτό το αποδοτικό σχήμα διεπιστημονικής συνεργασίας μπορεί να επαναληφθεί. Προκειμένου να είναι δυνατές οι συζητήσεις, πρέπει να πείσουμε τους ειδικούς ότι (α) υπάρχει πράγματι ανάγκη για την ανταλλαγή πληροφορίας ανάμεσα σε επιστημονικά πεδία, και (β) ότι είναι δυνατό να μοιραστεί αυτή η πληροφορία γιατί παρά τις φαινομενικές διαφορές, οι θεμελιώδεις έννοιες είναι στην ουσία κοινές.

Σε αυτό το πλαίσιο, μια παρόμοια συνεργασία έχει μόλις ξεκινήσει με το Text Encoding Initiative. Στόχος μας είναι οι προκαταρκτικές επαφές με αντιπροσώπους της κοινότητας των αρχειονόμων να οδηγήσουν τελικά σε ένα διανοητικό πρότυπο που θα μπορεί να συνδυάσει Αρχεία, Βιβλιοθήκες και Μουσεία. Θεωρούμε την προοπτική μιας κοινής, πλούσιας και εκφραστικής οντολογίας για τη συνένωση των μεταδεδομένων σε όλα τα πεδία της πολιτιστικής και επιστημονικής κληρονομιάς και ελκυστική και εφικτή.

Τέλος, επιθυμούμε να ευχαριστήσουμε όλους τους ανώνυμους συνεργάτες του CRM για τον ενθουσιασμό και τη σκληρή δουλειά και ελπίζουμε ότι θα συνεχίσουμε να λαμβάνουμε την υποστήριξή τους και στο μέλλον.

Martin Doerr, 22-3-2007